Cảnh quan nông lâm kết hợp là gì?

Tóm tắt: Cảnh quan nông lâm kết hợp (Agroforestry Landscape) là mô hình kết hợp cây gỗ, cây nông nghiệp, thảm thực vật và hệ sinh thái tự nhiên trong cùng một không gian nhằm tạo ra môi trường đa tầng bền vững, tăng đa dạng sinh học và cải thiện sức khỏe đất. Không chỉ mang giá trị canh tác, mô hình này còn giúp điều hòa vi khí hậu, giữ nước, giảm xói mòn và tạo nên cảnh quan gần gũi với tự nhiên hơn. Đây là hướng tiếp cận phù hợp cho farmstay, vườn rừng, khu nghỉ dưỡng sinh thái và các mô hình nông nghiệp tái sinh hiện đại.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy thoái tài nguyên đang diễn ra trên toàn cầu, các mô hình sản xuất nông nghiệp thuần canh, độc canh ngày càng bộc lộ nhiều hạn chế. Chính vì vậy, khái niệm cảnh quan nông lâm kết hợp đã nổi lên như một giải pháp chiến lược, dung hòa giữa nhu cầu phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Vậy, cảnh quan nông lâm kết hợp thực sự là gì? Nó có cấu trúc ra sao và vai trò của nó quan trọng như thế nào đối với đời sống con người?
Hãy cùng KLa đi sâu khám phá bức khảm sinh thái đầy màu sắc này, từ những khái niệm nền tảng nhất đến các mối quan hệ phức tạp bên trong nó.

1. Khái niệm nền tảng về cảnh quan nông lâm kết hợp

Để hiểu rõ cảnh quan nông lâm kết hợp (NLKH), trước hết, chúng ta cần làm quen với một khái niệm quan trọng bậc nhất trong sinh thái học cảnh quan: Mảnh vá.

1.1 Mảnh vá (Patch) – đơn vị cấu thành cốt lõi

Mảnh vá là một khoảng không gian xác định, trên đó tồn tại các đối tượng vật chất (thực vật, động vật, đất đá, đường xá…) có đặc điểm khác biệt so với những không gian liền kề. Hãy tưởng tượng một tấm thảm khổng lồ với muôn vàn mảng màu sắc, kích thước và hình dạng khác nhau, mỗi mảng màu đó chính là một mảnh vá.
Trong sinh thái học, mảnh vá được phân loại dựa trên chức năng và bản chất:

• Mảnh vá cấu trúc: Hình thành từ các đặc điểm vật lý của cảnh quan.
• Mảnh vá chức năng: Được xác định bởi vai trò sinh thái trong khu vực.
• Mảnh vá tài nguyên: Phân bố dựa trên nguồn tài nguyên sẵn có.
• Mảnh vá cư trú: Nơi sinh sống của các loài sinh vật.
• Mảnh vá hành lang: Các dải kết nối giữa các mảnh vá khác (ví dụ: hàng rào cây xanh, kênh mương).

Trong phạm vi của cảnh quan nông lâm kết hợp, mảnh vá còn được chia làm ba loại chính, phản ánh rõ nét sự tương tác giữa tự nhiên và con người:

• Mảnh vá vô sinh (Abiotic patches): Đây là những mảnh vá chứa các vật chất không sống, bao gồm các công trình xây dựng (nhà cửa, đường sá, cầu cống), địa hình (núi đá, đồi dốc), hệ thống thủy lợi (ao, hồ, đập nước). Chúng tạo nên khung vật lý và không gian cho toàn bộ cảnh quan.
• Mảnh vá hữu sinh (Biotic patches): Là các mảnh vá của các sinh vật sống như thực vật, động vật và vi sinh vật. Các mảnh vá này lại vô cùng đa dạng:
  • Mảnh vá cây rừng: Các khu rừng tự nhiên hoặc rừng trồng.
  • Mảnh vá cây trồng: Bao gồm các mảnh ruộng lúa, nương ngô, vườn cây ăn quả, cây công nghiệp dài ngày.
  • Mảnh vá động vật: Các khu vực chăn thả gia súc, gia cầm, hay những khu vực tập trung các loài động vật hoang dã.
• Mảnh vá văn hóa (Cultural patches): Đây là mảnh vá đặc biệt, nơi con người sinh sống và thể hiện các giá trị văn hóa, tập quán sản xuất, kiến thức bản địa. Mảnh vá văn hóa có mối liên hệ mật thiết với các mảnh vá vô sinh, đặc biệt là các công trình xây dựng, và là trung tâm điều khiển các hoạt động của toàn bộ cảnh quan.

1.2 Định nghĩa tổng thể về cảnh quan nông lâm kết hợp

Từ việc lắp ghép các mảnh vá nói trên, chúng ta có thể định nghĩa:

Cảnh quan Nông lâm kết hợp là một bức khảm sinh thái cảnh quan, được tạo thành bởi sự đa dạng các mảnh vá vô sinh và hữu sinh có mối quan hệ hữu cơ với nhau. Nhờ những tác động và điều khiển của các nhân tố sinh thái (tự nhiên và nhân tạo), cảnh quan này nhằm tạo ra các sản phẩm đáp ứng nhu cầu về lương thực, thực phẩm, kinh tế, nhân văn và môi trường của xã hội loài người.

Điểm đặc biệt làm nên thương hiệu của loại hình cảnh quan này chính là tính đa dạng và tính hỗn hợp. Khác với cảnh quan thuần rừng hay thuần nông (đặc biệt là các vùng chuyên canh, thâm canh quy mô lớn) mang tính đồng nhất cao, cảnh quan NLKH hiện ra như một tấm thảm loang lổ, chắp vá, nơi rừng cây xen lẫn nương rẫy, ao cá nằm cạnh ruộng lúa, và vườn cây ăn quả bao quanh bản làng.

Sự khác biệt này có thể thấy rõ qua so sánh:

• Cảnh quan thuần nông: Những cánh đồng lúa bạt ngàn của vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nơi có những cánh đồng liên kết sản xuất lúa quy mô lên đến hơn 250.000ha mang tính thuần nhất rất cao. Hay như tỉnh An Giang, được mệnh danh là “Vương quốc lúa gạo”, với diện tích canh tác lúa lên đến hơn 1,3 triệu ha, chủ yếu là lúa chất lượng cao được canh tác 2-3 vụ/năm.
• Cảnh quan thuần rừng: Những khu rừng già nguyên sinh dày đặc, ít có sự can thiệp của con người.
• Cảnh quan NLKH: Sự đan xen hài hòa giữa ruộng bậc thang, nương ngô, đồi chè, vườn cây ăn quả, rừng phòng hộ và những ngôi nhà sàn. Ta có thể bắt gặp hình ảnh này rất điển hình tại các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam như Sơn La, Hòa Bình, Yên Bái.

2. Vai trò không thể thay thế của cảnh quan nông lâm kết hợp

Sự tồn tại và phát triển của cảnh quan nông lâm kết hợp không phải ngẫu nhiên. Nó đáp ứng cùng lúc ba trụ cột của phát triển bền vững: kinh tế, môi trường và xã hội.

2.1 Vai trò kinh tế – đa dạng hóa sinh kế

Đây là vai trò dễ nhận thấy nhất. Không chỉ phụ thuộc vào một hoặc hai loại cây trồng, cảnh quan NLKH cung cấp một danh mục sản phẩm vô cùng phong phú:

• Lương thực, thực phẩm: Gạo, ngô, sắn, rau xanh, thịt, cá, trứng…
• Gỗ và củi: Từ rừng trồng, rừng tự nhiên, các hàng cây phân tán.
• Nguyên liệu và sợi: Tre, luồng, cói, bông…
• Hàng hóa thương mại: Cà phê, chè, cao su, hạt điều, mật ong, và nhiều loại nông sản giá trị cao khác.

Sự đa dạng này giúp các hộ gia đình phân tán rủi ro về thị trường và thời vụ. Khi giá một mặt hàng giảm, họ vẫn có các nguồn thu nhập khác để đảm bảo cuộc sống.

2.2 Vai trò môi trường – bảo vệ và tái tạo hệ sinh thái

Nếu nông nghiệp thuần canh làm suy thoái đất và mất đa dạng sinh học, thì cảnh quan nông lâm kết hợp lại đóng vai trò như một lá chắn và một nhà máy tái tạo tài nguyên:

• Bảo vệ không gian sống: Hệ thống cây rừng, thảm thực vật giúp hạn chế xói mòn, sạt lở đất, điều hòa dòng chảy, giảm thiểu tác hại của lũ quét và hạn hán.
• Tạo cảnh quan đẹp, giá trị giải trí: Những vùng đất xen kẽ giữa đồi chè, thông, ruộng bậc thang tạo nên không gian vừa thơ mộng vừa gần gũi, thu hút khách du lịch và là nơi thư giãn tuyệt vời, giảm căng thẳng cho con người.
• Cải tạo và điều hòa các yếu tố sinh thái: Cảnh quan NLKH giúp điều hòa khí hậu vi mô, duy trì độ phì nhiêu của đất thông qua việc cố định đạm từ cây họ đậu, tái tạo nguồn nước ngầm và làm sạch không khí.
• Bảo tồn đa dạng sinh học: Sự đa dạng của các mảnh vá tạo ra nhiều sinh cảnh sống khác nhau, là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật hoang dã. Điều này đảm bảo cho quá trình tiến hóa và khả năng thích ứng của sinh vật trước biến đổi khí hậu.

Muốn xây dựng một cảnh quan hữu cơ thực sự bền vững, trước hết phải quan tâm đến sức khỏe của đất và giá thể – nền tảng của mọi mảnh vá hữu sinh. Giá thể giàu dinh dưỡng, tơi xốp giúp cây trồng phát triển tốt, từ đó kéo theo toàn bộ chuỗi sinh thái khỏe mạnh. 

2.3 Vai trò xã hội và văn hóa – kết nối con người và thiên nhiên

Không chỉ có cây và đất, cảnh quan nông lâm kết hợp còn là nơi lưu giữ văn hóa và xây dựng cộng đồng:

• Duy trì tri thức bản địa: Đây là kho tàng sống về tập quán canh tác trên đất dốc, luân canh, xen canh, sử dụng cây bản địa của các cộng đồng dân tộc thiểu số.
• Giáo dục lòng yêu thiên nhiên: Cảnh quan NLKH tạo môi trường gần gũi, giúp thế hệ trẻ hiểu được giá trị của tự nhiên, sống hòa đồng và có trách nhiệm với môi trường xung quanh.
• Phát huy bản sắc văn hóa phi vật thể: Các lễ hội, tập tục, ẩm thực, và cả những bài hát ru, câu chuyện cổ thường gắn liền với một vùng sinh thái đặc trưng, mà ở đó, NLKH là nền tảng.

3. Các thành phần kiến tạo nên cảnh quan nông lâm kết hợp

Một cảnh quan hoàn chỉnh được hình thành từ sự kết hợp của các thành phần tự nhiên và nhân tạo.

3.1 Thành phần tự nhiên

Đây là những yếu tố nền tảng, tồn tại khách quan trước khi có sự can thiệp của con người:

• Khí hậu và thời tiết: Ánh sáng, nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm, gió… Đây là những yếu tố vô hình nhưng chi phối mọi hoạt động trong cảnh quan. Chúng quyết định loại cây trồng, mùa vụ, và cả các quá trình sinh thái tự nhiên.
• Địa hình: Độ cao, độ dốc, hướng dốc, sự phân cắt địa hình ảnh hưởng trực tiếp đến việc bố trí cây trồng, xây dựng ruộng bậc thang, và khả năng thoát nước.
• Đất đai: Loại đất (đất đỏ bazan, đất xám, đất phù sa, đất dốc tụ…), thành phần cơ giới, độ phì nhiêu, pH, độ mặn… là yếu tố quyết định nhất cho sản xuất nông lâm nghiệp.
• Thảm thực vật tự nhiên: Rừng già, rừng thứ sinh, thảm cây bụi, trảng cỏ, cây thủy sinh. Chúng là nguồn gen quý và đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các dịch vụ hệ sinh thái.
• Hệ động vật tự nhiên: Các loài thú, chim, bò sát, côn trùng… giúp thụ phấn, phát tán hạt và kiểm soát dịch hại.
• Các yếu tố thủy văn: Sông, suối, khe nước, thác, hồ tự nhiên tạo nên mạng lưới cung cấp nước và hành lang di cư cho sinh vật.

3.2 Thành phần nhân tạo

Đây là những yếu tố do con người tạo ra hoặc cải tạo từ tự nhiên, thể hiện bản sắc văn hóa và mục đích sản xuất:

• Cây trồng: Rất đa dạng, từ cây ngắn ngày (lúa, ngô, sắn, đậu tương, lạc, vừng) đến cây lâu năm (cà phê, chè, cao su, hồ tiêu, cây ăn quả, cây lấy gỗ như tếch, mỡ, keo).
• Vật nuôi: Trâu, bò, lợn, dê, gà, vịt, và cả các loài đặc sản như nhím, rắn, ba ba trong các mô hình VAC (Vườn – Ao – Chuồng).
• Các dạng canh tác: Ruộng bậc thang, nương rẫy, bờ tường đá, vườn tạp, mô hình rừng trồng kết hợp chăn thả.
• Con người và văn hóa: Đây là thành phần trung tâm, vừa chịu sự chi phối của môi trường, vừa là tác nhân chính thay đổi và kiến tạo cảnh quan theo mục tiêu phát triển.
• Công trình xây dựng:
  • Giao thông: Đường xá, cầu cống, bến bãi.
  • Thủy lợi: Ao, hồ nhân tạo, đập, trạm bơm, kênh mương, phai đập.
  • Kiến trúc và hạ tầng: Nhà ở, chuồng trại, cột điện, đường dây viễn thông, trạm biến áp.

Sự kết hợp giữa các thành phần tự nhiên và nhân tạo này tạo ra một hệ thống phức tạp nhưng vận hành nhịp nhàng.

Một ví dụ điển hình từ Sơn La cho thấy: Sông suối cung cấp nước, chống sạt lở; đất núi đá thích hợp cho ngô nương; đất dày màu mỡ cho ngô lai; các công trình thủy lợi và nhà ở, đường đi là mắt xích không thể thiếu để kết nối toàn bộ hệ sinh thái ấy.

4. Cấu trúc của cảnh quan nông lâm kết hợp

Để phân tích cảnh quan nông lâm kết hợp, chúng ta cần nhìn nhận nó ở cả cấu trúc không gian (bố trí vị trí) và cấu trúc thời gian (sự thay đổi theo mùa).

4.1 Hình dáng, kích cỡ và màu sắc của các mảnh vá

• Hình dạng rất đa dạng: Hình tròn (hồ nước, cột điện), hình dài (đoạn đường, kênh mương, hàng cây), hình vuông, chữ nhật (ao cá, mảnh ruộng, khu rừng trồng).
• Kích thước cũng vô cùng phong phú, từ một luống rau nhỏ đến một khu rừng rộng hàng chục héc-ta.
• Màu sắc thay đổi liên tục: Màu xanh thẫm của rừng già, màu xanh non của lúa mới cấy, màu vàng óng của lúa chín, màu đỏ nâu của đất mới cày, màu trắng bạc của mặt nước ao hồ. Sự hòa trộn màu sắc này tạo nên những bức tranh sống động, đặc biệt là ở các vùng canh tác như Sarraud, Vaucluse (Pháp).

4.2 Quy mô của một cảnh quan nông lâm kết hợp

Việc xác định ranh giới một cảnh quan NLKH không có kích cỡ chuẩn, nhưng cần đảm bảo mối quan hệ hữu cơ giữa các mảnh vá. Nếu một mảnh vá có kích thước quá lớn, nó có thể đồng nhất hóa các mảnh vá xung quanh, phá vỡ bản chất bức khảm đa dạng của NLKH. Do đó, phạm vi thường được xét trong các giới hạn như một lưu vực sông, một tiểu lưu vực, hoặc các vùng chuyển tiếp sinh thái.

Dựa vào quy mô, người ta chia làm 3 cấp:

• Kích thước lớn: Quy mô một huyện, một số xã, hoặc một vùng lưu vực lớn.
• Kích thước trung bình: Quy mô một xã, một hoặc vài thôn bản, một tiểu lưu vực.
• Kích thước nhỏ: Quy mô một thôn bản, một cụm hộ gia đình, hoặc một mô hình NLKH cụ thể (ví dụ: mô hình Vườn – Ao – Chuồng – Rừng).

4.3 Cấu trúc của mảnh vá quan trọng

Trong một cảnh quan, cần tập trung phân tích các mảnh vá có tác động quyết định đến sự hình thành và tồn tại của toàn thể, bao gồm:

• Các mảnh vá có tính sản xuất trực tiếp: Đây là các mô hình canh tác NLKH cụ thể, tạo ra sản phẩm cho con người.
• Các mảnh vá có kích thước và mật độ lớn: Chúng chiếm ưu thế và định hình diện mạo chung của cảnh quan.
• Các mảnh vá dễ bị tổn thương: Rừng đầu nguồn, đất dốc nương rẫy, bờ ao, bờ suối… Khi các mảnh vá này bị phá hủy, toàn bộ cảnh quan có thể sụp đổ (ví dụ: phá rừng đầu nguồn gây lũ quét, sạt lở nghiêm trọng).

4.4 Cấu trúc không gian

Cấu trúc theo chiều ngang:

Là cách sắp đặt các mảnh vá trên mặt bằng. Ví dụ: sắp xếp ruộng bậc thang từ chân lên đỉnh đồi, bố trí vườn nhà gần nguồn nước, chuồng trại xa khu dân cư. Sự sắp xếp này có thể được vẽ trên bản đồ (hình chiếu bằng) để xác định loại hình, mật độ và mối tương quan giữa các mảnh vá.

Cấu trúc theo chiều đứng:

Là sự bố trí theo độ cao. Trên vùng đất dốc, các mảnh vá được phân bố theo các đai cao (chân đồi trồng lúa nước, sườn dưới trồng cây ăn quả, sườn giữa trồng cây công nghiệp, đỉnh đồi giữ rừng).

Một số cảnh quan còn có sự xếp chồng theo chiều đứng như mô hình VAC (tầng trên là cây ăn quả, tầng dưới là ao cá, tầng mặt đất là gia súc, gia cầm). Những mảnh vá trong cấu trúc thẳng đứng này có thể không hiển thị trên bản đồ phẳng.

4.5 Cấu trúc thời gian

Cấu trúc thời gian thể hiện sự luân chuyển có quy luật của cảnh quan nông lâm kết hợp theo mùa vụ. Điều này đặc biệt rõ nét qua màu sắc:

• Mùa xuân: Cây cối đâm chồi, lộc non xanh mướt, hoa trái rực rỡ.
• Mùa hè: Rừng già xanh thẫm, ruộng lúa xanh mơn mởn.
• Mùa thu: Lúa vàng ươm, cây ăn quả chín đỏ, một số cây rừng bắt đầu thay lá vàng.
• Mùa đông: Cây nhiệt đới rụng lá, cảnh quan trở nên trầm mặc với những mảnh đất nâu, tạo thành một bức khảm khác nhưng không làm mất đi cấu trúc cốt lõi.

Những bức ảnh chụp sự thay đổi màu sắc theo mùa của các mảnh vá ở Mông Cổ là một minh họa sinh động cho cấu trúc thời gian này.

5. Mối quan hệ giữa các thành phần trong cảnh quan nông lâm kết hợp

Bản chất của một cảnh quan NLKH chính là một hệ sinh thái nông nghiệp, nơi các mối quan hệ sinh thái diễn ra vô cùng đa dạng:

• Quan hệ giữa yếu tố vô sinh (khí hậu, đất) với sinh vật (thực vật, động vật).
• Quan hệ giữa thực vật với thực vật (cạnh tranh ánh sáng, dinh dưỡng hoặc hỗ trợ cải tạo đất).
• Quan hệ giữa thực vật và động vật (cây cung cấp thức ăn và nơi ở, động vật giúp thụ phấn và phát tán hạt).
• Quan hệ giữa vi sinh vật với thực vật và động vật (phân hủy xác bã, chuyển hóa dinh dưỡng).
• Đặc biệt, quan hệ giữa con người (mảnh vá văn hóa) với tất cả các thành phần còn lại, thể hiện qua các quyết định quản lý, khai thác và bảo vệ.

Các mối quan hệ này vận hành thông qua hai quá trình sinh thái chính:

5.1 Quá trình trao đổi năng lượng

Không giống như một hệ sinh thái tự nhiên khép kín hoàn toàn phụ thuộc vào mặt trời, cảnh quan nông lâm kết hợp nhận năng lượng từ ba nguồn:

• Nguồn từ mặt trời: Nguồn năng lượng cơ bản cho mọi hoạt động quang hợp (các mảnh vá rừng tự nhiên, cây trồng).
• Nguồn bổ sung từ tự nhiên: Năng lượng từ gió, dòng nước, sóng, thủy triều (đặc biệt quan trọng cho các cảnh quan NLKH vùng ven biển, cửa sông), giúp vận chuyển phù sa và dinh dưỡng.
• Nguồn bổ sung từ con người: Con người cung cấp các dạng năng lượng “ngoại lai” như sức lao động, sức kéo động vật, điện, xăng dầu, phân bón… Đây là điểm khác biệt cơ bản so với hệ sinh thái tự nhiên, cho phép tăng năng suất sinh khối và hiệu quả kinh tế vượt trội.

5.2 Quá trình trao đổi vật chất

Cảnh quan nông lâm kết hợp thường xuyên diễn ra các chu trình sinh – địa – hóa (carbon, nitơ, nước, khoáng…). Tuy nhiên, đây không phải là các chu trình khép kín. Lượng lớn sinh khối (nông sản, gỗ, sản phẩm chăn nuôi) bị lấy đi khỏi hệ thống để cung cấp cho con người ở nơi khác.

Ngược lại, con người cũng bổ sung vào cảnh quan các vật chất như phân bón, thức ăn chăn nuôi, nước tưới. Việc phân tích các chu trình này giúp đánh giá mức độ bền vững của cảnh quan: liệu nguồn dinh dưỡng bị lấy đi có được bù lại kịp thời hay không, hay đất đai đang dần bị bạc màu.

6. Các mô hình nông lâm kết hợp phổ biến hiện nay

Dựa vào các thành phần sinh học tham gia, các mô hình nông lâm kết hợp (NLKH) được chia thành ba hệ thống lớn:

6.1. Hệ lâm nông (Silvoarable / Agrisilvicultural systems)

Mô hình này kết hợp giữa cây thân gỗ (cây lấy gỗ, cây ăn quả) với cây nông nghiệp ngắn ngày (lương thực, rau, hoa).

Canh tác ngõ hạnh (Alley cropping): Trồng các hàng cây thân gỗ cố định đạm thành các băng song song dọc theo đường đồng mức trên đất dốc. Khoảng trống ở giữa (ngõ hạnh) được dùng để trồng ngô, đậu, khoai, sắn. Định kỳ, cành lá cây gỗ được cắt tỉa để tránh che bóng cho cây trồng, đồng thời tận dụng làm phân xanh phủ đất để giữ ẩm và tăng độ phì nhiêu.

Vườn nhà đa tầng (Homegardens): Rất phổ biến ở vùng nhiệt đới ẩm Đông Nam Á. Mô hình này mô phỏng cấu trúc tầng tán của rừng tự nhiên: Tầng trên cùng là cây lấy gỗ hoặc cây ăn quả cao (dừa, mít, sầu riêng); tầng giữa là cây ăn quả tầm trung hoặc cây công nghiệp (cà phê, chè, chuối); tầng dưới cùng là rau màu, cây củ ưa bóng (gừng, nghệ). Cách bố trí này giúp tối ưu hóa ánh sáng và cung cấp thực phẩm quanh năm cho gia đình.

6.2. Hệ lâm súc (Silvopastoral systems)

Mô hình kết hợp hài hòa giữa cấu trúc lâm nghiệp (cây thân gỗ) với các thảm cỏ phục vụ chăn thả gia súc (trâu, bò, dê, cừu…).

• Chăn thả dưới tán rừng hoặc vườn cây: Đưa gia súc vào gặm cỏ dưới tán rừng trồng (thông, cao su, keo) hoặc vườn cây ăn quả lâu năm rộng lớn. Cây thân gỗ che bóng mát, giảm stress nhiệt cho vật nuôi vào mùa hè. Ngược lại, gia súc giúp dọn cỏ dại, đồng thời lượng phân và nước tiểu của chúng là nguồn dinh dưỡng hữu cơ bồi bổ trực tiếp cho đất và rễ cây.
• Hàng rào xanh sống kết hợp đồng cỏ (Living fences): Trồng dày các hàng cây gỗ sinh trưởng nhanh, tái sinh mạnh (dâm bụt, keo dậu, gòn) bao quanh đồng cỏ để thay thế hàng rào dây thép gai. Hàng rào xanh vừa phân định ranh giới, chắn gió bão, vừa có thể tỉa cành lá làm thức ăn thô giàu protein cho gia súc vào mùa khan hiếm cỏ.

6.3. Hệ lâm nông súc (Agrosilvopastoral systems)

Đây là đỉnh cao của nghệ thuật sắp đặt sinh thái, tích hợp khép kín cả ba yếu tố: Cây thân gỗ, cây nông nghiệp ngắn ngày và động vật chăn nuôi.

Mô hình vườn – ao – chuồng – rừng (VACR) của Việt Nam: Mô hình sinh thái đỉnh cao được bố trí thông minh dọc theo độ dốc địa hình vùng trung du, miền núi:

• Rừng (Đỉnh đồi cao): Trồng rừng phòng hộ hoặc rừng kinh tế để giữ nước ngầm, chống sạt lở và cung cấp gỗ, củi.
• Vườn (Sườn dốc thoải): Trồng cây ăn quả, cây công nghiệp kết hợp xen canh các băng cây bụi và rau màu dọc theo đường đồng mức.
• Chuồng (Chân dốc, gần nhà): Xây dựng chuồng trại nuôi gia súc, gia cầm.
• Ao (Vùng trũng thấp nhất): Đào ao trữ nước mưa, nước chảy tràn để nuôi các loài cá nước ngọt (trắm, trôi, mè, chép).

Chu trình tuần hoàn vật chất khép kín của VACR: Phế phụ phẩm từ Vườn và Rừng (lá cây, thân ngô, rau già) làm thức ăn cho chăn nuôi (Chuồng) và thả xuống Ao cho cá. Chất thải chuồng trại được đưa vào bể Biogas tạo gas đun nấu; phần nước thải và bùn thải được ủ làm phân bón thượng hạng tưới lại cho Vườn và Rừng. Nước ao giàu phù sa định kỳ được nạo vét để đắp gốc cây; ngược lại, bóng mát từ vườn giúp điều hòa nhiệt độ nước ao vào mùa nóng. Toàn bộ hệ thống vậ

7. Các nguyên lý không thể phá vỡ khi thiết kế cảnh quan nông lâm kết hợp 

Để xây dựng một cảnh quan nông lâm kết hợp thành công, mang lại giá trị thực tiễn chứ không chỉ nằm trên những trang lý thuyết suông, các nhà quy hoạch và người nông dân phải tuân thủ nghiêm ngặt 3 nguyên lý sinh thái cảnh quan cốt lõi sau:

7.1 Nguyên lý phân tầng không gian và Kiến trúc đa tầng (Multi-storey Architecture)

Một hệ thống nông lâm kết hợp đạt hiệu quả tối ưu khi nó tận dụng được tối đa không gian theo cả chiều đứng lẫn chiều ngang, mô phỏng cấu trúc của rừng tự nhiên.

• Bố trí theo nhu cầu ánh sáng: Cần thấu hiểu sâu sắc đặc tính sinh lý của từng loài thực vật. Tầng trên cùng phải dành cho các loài cây ưa sáng hoàn toàn, có bộ rễ cọc đâm sâu (như các cây lấy gỗ lớn sưa, gội, re hoặc các cây ăn quả tán rộng như sầu riêng, mít). Tầng giữa dành cho cây chịu bóng bán phần (như cà phê, chè, dọc mùng). Tầng mặt đất dành cho cây ngắn ngày, cây củ ưa bóng râm (như gừng, nghệ, các loại rau gia vị).
• Hiệu suất hấp thụ năng lượng vượt trội: Thiết kế kiến trúc đa tầng giúp ánh sáng mặt trời khi chiếu xuống cảnh quan sẽ bị “đánh chặn” và hấp thụ qua từng tầng lá từ cao xuống thấp. Không một tia nắng nào bị lãng phí rọi xuống nền đất trọc gây bốc hơi nước. Nhờ vậy, tổng sinh khối thu hoạch được trên cùng một mét vuông của cảnh quan nông lâm kết hợp luôn cao gấp 2-3 lần so với việc chỉ trồng một tầng cây độc canh đơn điệu.

7.2 Nguyên lý liên tục sinh thái và Kết nối không gian

Trong khoa học sinh thái cảnh quan, sự chia cắt (fragmentation) không gian là kẻ thù số một của đa dạng sinh học. Khi các mảnh rừng bị chia nhỏ và cô lập bởi những cánh đồng độc canh bạt ngàn, dòng gene của các loài sinh vật sẽ bị tắc nghẽn, dẫn đến hiện tượng suy thoái quần thể.

• Xây dựng các hành lang sinh thái:

Khi thiết kế cảnh quan nông lâm kết hợp, cần tạo ra các dải cây xanh liên tục (có thể là các hàng cây phòng hộ dọc theo đường đi, các hàng rào sống quanh trang trại, hoặc các dải rừng giữ lại dọc theo các dòng suối).

Những hành lang xanh này đóng vai trò như những con đường cao tốc sinh học, cho phép các loài chim, côn trùng thụ phấn, động vật nhỏ và các loại hạt giống có thể di chuyển, phát tán một cách an toàn xuyên qua không gian sản xuất của con người, nối liền các khu bảo tồn tự nhiên lớn.

• Thiết lập vùng đệm chuyển tiếp:

Ranh giới giữa một khu rừng tự nhiên cần bảo vệ nghiêm ngặt và vùng đất nông nghiệp không nên là một đường cắt thẳng thô bạo. Cần thiết kế một vùng đệm chuyển tiếp (Ecotone) bằng mô hình nông lâm kết hợp với mật độ cây trồng chuyển dịch từ dày sang thưa, từ cây hoang dã sang cây thuần hóa.

Vùng đệm này giúp giảm bớt các tác động tiêu cực (tiếng ồn, bụi bẩn, dòng chảy ô nhiễm) từ hoạt động sinh hoạt của con người lấn sâu vào vùng lõi thiên nhiên hoang dã.

7.3 Nguyên lý đồng thuận cộng đồng và Tiếp cận dựa vào tri thức bản địa

Cảnh quan nông lâm kết hợp không phải là một bức tranh tĩnh để các nhà khoa học vẽ ra trong phòng thí nghiệm rồi áp đặt lên thực địa. Nó là một thực thể sống động, nơi con người là chủ thể vận hành.

• Tích hợp tri thức truyền thống:

Mỗi vùng đất đều có những cộng đồng cư dân bản địa đã sinh sống qua hàng trăm, hàng ngàn năm. Họ sở hữu một kho tàng tri thức vô giá về chu kỳ thời tiết địa phương, tính chất của từng khoảnh đất, và đặc tính của các loài động thực vật bản xứ.

Việc quy hoạch cảnh quan bắt buộc phải dựa trên sự tham gia của người dân, lắng nghe và tích hợp tri thức bản địa của họ vào bản thiết kế kỹ thuật.

• Cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng:

Một thiết kế cảnh quan dù có hoàn hảo về mặt môi trường đến đâu nhưng nếu không đem lại lợi ích kinh tế thiết thực, không đảm bảo quyền lợi sử dụng đất lâu dài cho người dân, đặc biệt là phụ nữ và các nhóm yếu thế, thì mô hình đó sẽ sớm bị phá vỡ.

Khi người dân được tham gia vào quá trình ra quyết định, thấy rõ sinh kế của gia đình mình được nâng cao và bền vững hơn, họ sẽ tự khắc trở thành những người bảo vệ, gìn giữ cảnh quan một cách chủ động và quyết liệt nhất.

8. Kết luận

Có thể thấy, cảnh quan nông lâm kết hợp không chỉ đơn thuần là một vùng đất có cây trồng và vật nuôi. Nó là một bức khảm sinh thái sống động, một hệ thống phức hợp hài hòa giữa các mảnh vá vô sinh, hữu sinh và văn hóa. Nó mang trong mình sứ mệnh cung cấp sinh kế, bảo vệ môi trường và gìn giữ văn hóa cộng đồng.

Hiểu rõ cảnh quan nông lâm kết hợp chính là chìa khóa để chúng ta thiết kế, quản lý và phát triển các mô hình sản xuất hướng tới tương lai: một nền nông lâm nghiệp vừa giàu có về kinh tế, vừa xanh tươi về sinh thái, và thấm đẫm các giá trị nhân văn. Trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu, việc nhân rộng và nâng cao chất lượng những cảnh quan này không còn là một lựa chọn mà đã trở thành một yêu cầu cấp thiết cho sự phát triển bền vững của nhân loại.

Và nếu bạn đang ấp ủ một ý tưởng cảnh quan hữu cơ bền vững, hãy bắt đầu từ việc quan tâm đến những điều nhỏ nhất: từ giá thể giàu dinh dưỡng, từ cách bố trí các mảnh vá hài hòa, đến việc tôn trọng các quy luật tự nhiên